با بررسی ایدئولوژی گروه های تروریستی و تند رویی مانند وهابیون و القاعده می بینیم که اینان ، به دنبال توجیه اقدامات خود با توسل به مفهوم جهاد هستند . پس ضروری است که مفهوم و معنای واقعی جهاد از دیدگاه اسلام را مشخص سازیم و سپس ببینیم که آیا فریضه جهاد ، می تواند برای توسل به ترور باشد یا نه ؟
تلاش داریم تا با استناد به قرآن و آثار و نظرات اندیشمندان و عالمان برجسته مسلمانان ، چه سنی و چه شیعه ، مفهوم  واقعی جهاد را بشکافیم و صحت و سقم ادعاهای گروه های تروریستی اسلام گرا درباره عمل به فریضه جهاد را در حد وسع و صلاحیت و توان علمی خود بسنجیم .
الف – معنای جهاد

جهاد در لغت از "جهد" مشتق شده که به معنی غایت مشقت یا سخت کوششی است و در اصطلاح فقها چنین تعریف شده است : گذشتن از مال و جان در راه بالا بردن کلمه اسلام و بر پاداشتن شعائر ایمان.
مجاهد به کسی می گویند که هر آنچه را که از قدرت و توان و طاقت و نیرو به کف دارد ، تا آخرین حد وسعت و امکاناتش در راه هدف خود به کار گیرد و در معنایی دیگر ، کسی را گویند که با طیب خاطر  در فراخنای دشواری ها گام بگذارد و برای رسیدن به هدف خود ، در سنگلاخ هستی پیش تازد و  سرفرازی خود را در عرصه پیکارها جستجو کند .
از نظر شرعی نیز می توان جهاد را به دو صورت بررسی کرد : سعی و کوشش با صرف مال و ثروت و جان و به کار گرفتن تمام امکانات - گذشتن از مال و صرف تمام نیرو ها و تحمل سختی ها در راه رسیدن به هدف و مقصود . ولی در هر صورت معنی جهاد از لحاظ شرعی این است که انسان با گذشتن از جان و مال خویش ، در راه برتری توحید و کلمه اسلام و پایداری رسالت اسلامی و اقامه شعائر و ایمان و برافراشتن پرچم دین الهی ، با تمامی امکانات خود تلاش و مبارزه کند . پس جهاد عبارت است از ایثار جان و مال در راه اعتلای پایگاه اسلام و پایداری در راه اقامه شعائر دینی.
ب – انواع جهاد

در یک تقسیم بندی کلی ، جهاد را به دو صورت اصغر و اکبر تقسیم بندی کرده اند :
1-  بدین معنی که جهاد با کفار و مشرکین در یاری اسلام و اعتلای کلمه الله را جهاد اصغر می نامند.
2-   جهاد با نفس اماره و لوامه در یاری نفس مطمئنه را جهاد اکبر می نامند .
طبق روایتی از پیامبر اکرم (ص) ایشان به بعضی از صحابه که از غزوه ای برگشته بودند فرمود : " رجعتم من الجهاد الاصغر علیکم بالجهاد الاکبر " .  علامه شیخ محمود شلتوت ، رئیس سابق جامعه الازهر در قاهره ، با توجه به آیات قرآنی که درباره جنگ و جهاد وارد شده ، جنگ را به دو صورت تقیسم بندی می کنند ، یکی جنگ مسلمانان با مسلمانان و دیگر جنگ مسلمانان با غیر مسلمانان .
از نظر ایشان جنگ مسلمانان با مسلمانان از امور داخلی امت و از ضروریات و لوازم حیاتی یک ملت است و قرآن سیاست و عقوبت را هنگام سرکشی و طغیان تجویز کرده تا نظم اجتماعی به هم نخورد و قدرت مملکت تضعیف نشود و از ستم و بیدادگری جلوگیری گرددد . درقرآن نیز در سوره حجرات ایات 9و 10 آمده است که اگر دو دسته از مومنان به جنگ برخاستند آنان را به صلح دعوت کنید و هرگاه یکی از آن دو ، دست ستم گشود و از کشتار بازنگشت با آنان بجنگید تا به امر خداوند که صلح است باز گردند . مشاهده می شود که فلسفه این جنگ ، حاکمیت عدالت مطلق و جلوگیری از پایمال گشتن آزادی و آسایش و ممانعت از سرکشی و سلب امنیت و نظم عمومی است .
ایشان در مورد نوع دوم جنگ ، یعنی جنگ مسلمانان با غیر مسلمانان ، پس از ذکر شمه ای از دشواری زندگی و سختی های مسلمین در مکه و رنج و فشار هایی که دستگاه ظلم بر آنان وارد می کرد و توصیه پیامبر (ص) به بردباری و آرامش ، به چگونگی نزول اولین فرمان جنگ و قیام از جانب خدا در سوره حج آیات 40و 41 اشلره کرد و می نویسد که این آیا مشتمل بر تجویز جنگ است و علت آن را اذلال مسلمانان و ستمی که بر آنان می رفت و تبعید و تخویف و سلب آزادی در عقیده و دگر ستم های ایشان ، بیان کرده است ( این تجویز موافق سنت تدافع و مقابله با زور گویی فزون طلبی و ستمگری است که هدف از این جنگ ) این است که توازن اجتماعی ، محفوظ بماند و سرکشان سرکوب گردند و همگان از آزادی عقیده و ایمان بهره مند گردند . ایشان با ذکر مثال های دیگر از آات قرآن در مورد جنگ ، نتیجه می گیرند که این آیات با اینکه متضمنبیان مبادی و علل جنگ و غایت و نتیجه آن است ولی هرگز اشاره ای به اکراه بر قبول دعوت دین نشده و سبب عمده در تجویز جنگ ، دفع ستم و رفع ظلم از مسلمین بوده است .
ایشان در مجموع ، دربار مبحث جهاد و جنگ از دیدگاه قرآن و اسلام ، به نتایج زیر رسیده اند : در قرآن کریم یک آیه هم نمی توان یافت که دلالت یا اشارتی داشته باشد که باید به جنگ برخاست و با کشتار مردم را مجبور کرد به اسلام بگروند و به اکراه ایمان آورند -  سبب تجویز جنگ در اسلام فقط مبارزه با ستم گری و ایجاد آزادی عقیده و ایمان است – در هر جا که اسلام ، جنگ را روا شمرده ، از آزمندی و استثمار و ایجاد محدودیت برای ضعیفان منع کرده است و توصیه نموده به صلح گرایند و آرامش به وجود آورند – پرداخت مالیات و جزیه در عوض خون یا عقیده کافر ، به منظور خضوع ایشان و پیشگیری از آزا و اخلال گری آن ها و متابعت از قوانین و مشارکت در نظامات دولت اسلامی است.
از نگاهی دیگر جهاد را به دو نوع دفاعی و ابتدایی تقسیم بندی می کنند . جهاد دفاعی بدین معناست که زمانی که جامعه اسلامی از سوی دشمنان مورد تهدید و حمله قرار گرفت برای دفاع اقدام شود .
جهاد ابتدایی یعنی دست زدن به جهاد پیش از آن که از جانب قدرتی خطر و تهدیدی در کار باشد به قصد گسترش اسلام و استقرار شعائر مذهبی و نجات بشریت از ورطه گمراهی و جهالت . استاد شهید مرتضی مطهری(ره) ماهیت جهاد را دفاع می دانند . ایشان معتقدند که اختلافی میان محققین نیست که ماهیت جهاد دفاع است . یعنی جهاد و هر نوع قتال و جنگی به عنوان تجاوز یعنی به عنوان جذب کردن مال و ثروت طرف مقابل و استخدام نیرو های اقتصادی یا انسانی به هیچ وجه از نظر اسلام روا نیست. و این نوع جنگ از نظر اسلام ، نوعی ظلم است و جهاد فقط به عنوان دفاع و در واقع مبارزه با یک نوع تجاوز است و فقط در این صورت می تواند مشروع باشند ، ایشان در عین اینکه دفاع را امری مقدس می دانند ولی ملاک تقدس دفاع را دفاع از حق ، حقوق انسانیت و آزادی می دانند . شهید مطهری با استناد به آیه 190 سوره بقره ، استدلال می کند که باید با متجاوز جنگید تا تجاوز به وجود نیاید اما اگر با غیر متجاوز بجنگید خود متجاوز می شوید . یعنی با متجاوز جنگیدن ، تجاوز نیست ولی با غیر متجاوز جنگیدن تجاوز است و جای نیست . ایشان تأکید دارند که  قرآن ، جهان را منحصرآً و منحصراً نوعی دفاع می داند و تنها در مورد یک تجاوز که وقع پیدا کره باشد اجازه جهاد می دهد . البته از نظر ایشان ، تجاوز مفهومی عام است و منحصر به جان ، مال، ناموس ، سرزمین ، استقلال و آزادی نیست. اگر به ارزش هایی که آن ارزش ها ، ارزش انسانی به شمار می رود تجاوز بشود ، باز هم تجاوز رخ داده است.
شیخ محمود شلتوت ، نیز با بررسی جنگ های صدر اسلام ، استدلال می کند که مسلمانان در آغاز امر هرگز به کسی و جایی حمله نمی برند و جز به هنگام دفاع از استقلال و آزادی به پا نمی خاستند و در هر زمان در می یافتند که متجاوزان ، مقاصد عالی و برنامه آزادی آن ها را درک کرده اند و می دیدند که دیگر نمی توان دشمنان را کشورگشا و جنگ طلب خواند و آنان دست از کشتار بر می داشتند، مسلمین هم به هجوم و حمله خاتمه می دادند .
ج – اسلام و صلح

اسلام، دین صلح و آرمش است و همیشه در اسلام ، صلح و آرامش به جنگ و قتال برتری داشته است . و پیامبر (ص) و امیرالمومنین(ع) همواره قبل از شروع جنگ ، دشمنان را دعوت به صلح و گفتگو می کردند. در قران نیز دستورات صریحی مبنی بر پذیرش صلح و الویت آن وجود دارد : " ان اجنحوا للسلم فاجنح لها و توکل علی الله انه هوالسمیع العلیم و ان یرید و ان یخد عوک فان حسبک الله هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین" و اگر آنان تمایل به صلح نشان دادند تو نیز به ان متمایل شو و بر خدا تکیه کن که او شنوا و داناست و اگر بخواهند تورا فریب دهند ، خدا برای تو کافی است و همان کسی است که تو را با یاری خود و یاری مومنان تقویت کرد . در آیه 9 سوره نساء نیز امده است که : کافران و ظالمان از جنگ کناره گرفتند و دست کشیدند و با شما طرح صلح انداختند دیگر بر آن ها دست نگشایید و شما را بر ایشان در ان صورت راه و دستی نیست. "
شیخ محمود شلتوت نیز در این باره با توجه به آیات سوره انفال می گویند ، هرگاه دشمنی ، دست از جنگ بکشد و از کشتار و خونریزی خودداری کند و پیشنهاد صلح دهد و در این پیشنهاد خدعه و حیلت و نیرنگ به کار نبرده باشد باید پذیرفت و نباید بی دلیل خون مسلمان را تباه ساخت . از نظر ایشان ، جنگ فقط و فقط برای این است که دفع ظلم و تجاوز شود و در واقع جنگ به منظور تحکیم صلح و برقرار ساختن میزان عدالت است . ایشان ضمن تفسیری جالب از آیه 64 سوره انفال که می گوید : " و برای آنان هر چه نیرو می توانید جمع آوری کنید " تهیه ساز و برگ جنگ را تنها به خاطر دفع شر تجاوزکار و نوعی بازدارندگی در راستای برقراری صلح و امنیت می دانند ایشان دلیل قرآن برای تأکید زیاد بر کلمه "سلام " را این می داند که در دل های مردم بذر صلح بپاشد تا بر مبنای سازش عمل کنند .
متفکر شهید مرتضی مطهری نیز به آیات صلح در قران اشاره می کند از جمله به "الصلح خیر" (نساء128) صلح بهتر است و "یا ایهاالذین آمنوا و ادخلو فی المسلم کافه (بقره208) ونیز به آیت سوره انفال و سوره نساء ایشان نیز با توجه به این آیات ، به ماهیت صلح آمیز اسلام ، تأکید دارند . البته ایشان ضمن تأکید بر صلح و دوری از جنگ ، معتقدند که صلح غیر از تسلیم است و معنای صلح را همزیستی شرافتمندانه می دانند.
البته ایشان تسلیم شدن و تحمل زور و زیر بار رفتن را صلح نمی دانند . از این رو، استدلال می کنند که اسلام هرگز تحمل ذلت را اجازه نمی دهد و ضمن تأکید بر دفاع در برابر متجاوز ، در عین حال طرفدار صلح است  
 د- ارزش های انسان در جنگ و جهاد

با تمام تاکیدات بر صلح و ممنوعیت کامل هر نوع تجاوز و سلطه طلبی، اسلام در جنگهای ناگزیر بر رعایت ارزشهای انسانی و حفظ حرمت، انسان تاکید دارد. مقصود از ارزشهای انسانی، عبارتست از اصول و قواعد و اخلاقی که تمامی انسانها با هر عقیده و مسلکی که دارند، در جنگ به آن پایبندند و می توان گفت این اصول، از فطرت الهی انسانها ناشی می شود. آیین مقدس اسلام نیز این اصول و قواعد را محترم می داند و در جنگ به آن پایبند است.برای نمونه می توان به مواردی در این زمینه اشاره کرد.
دعوت به اسلام قبل از جنگ: از آنجا که هدف از جهاد مقدس اسلامی دعوت انسانها به توحید است، لذا در جهاد باید ابتدا مشرکان را به اسلام دعوت کرد و اگر مسلمان شدند جنگی در نخواهد گرفت. در روایتی، امیر مومنان علی(ع)، از پیامبر(ص) نقل کرده است که پیامبر اسلام(ص) در هنگام اعزام ایشان به یمن به ایشان سفارش کرده اند که تا، کسی را به اسلام دعوت نکرده با او جنگ نکند و اگر خداوند بوسیله وی، یک نفر را هدایت کند برای ایشان از تمام آنچه خورشید بر آن تابیده و غروب کرده(یعنی تمام دنیا) بهتر است. پس مشاهده می شود که دعوت و گفتگو از نظر اسلام، مقدم بر جنگ است.
پذیرش تقاضای پناهندگی: اگر کافری از مسلمانان یا از حاکم اسلامی، تقاضای پناهندگی یا"امان" کرد،مورد قبول قرار می گیرد، در این زمینه، فرد فرد مسلمانان و البته با محدودیتهایی حق امان دادن دارند و هیچ کس حق ندارد در مدت امان، فرد پناهنده را اسیر کرده یا بکشد.
مصونیت پیران، کودکان، زنان و مجانین در جنگ: مصونیت گروه های مذکور،از جمله نمونه های احترام به ارزشهای انسانی است و سپاه اسلام حق ندارد معترض گروه های انسانی مذکور شود.
ممنوعیت پیمان شکنی: اسلام دستور می دهد که اگر با دشمن قراردادی بستید تا هنگامی که او خیانت نکرده است ، باید وفادار به پیمان باشید.پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی(علیه السلام) سخت به این اصل وفادار بودند.
ممنوعیت اعمال ضد انسانی: اسلام از مثله کردن دشمن (یعنی بریدن گوش و بینی و...) منع کرده است و پیامبر (ص) همواره قبل از اعزام نیرو به جهاد، این سفارش را به مسلمانان می کردند. اسلام بدین نحو هرگونه دست زدن به اعمال غیر انسانی را در جنگ، ممنوع اعلام کرده است.
برخورد انسانی با اسران: هدف از اسیر گرفتن، تضعیف نیروی انسانی دشمن و آشنا کردن اسرا با اسلام است. اسلام ضمن دستور به برخورد انسانی با اسرا، راههایی برای آزادی آنان، تدارک دیده است.

ه- جهاد و ترور
با بررسی مفهوم و معنای جهاد در اسلام و همچنین مطالعه و مشاهده اولویت آن بر جنگ، بدین نتیجه می رسیم که جهاد نمی تواند توجیهی برای دست زدن به ترور باشد. اول اینکه، جهاد از نظر اسلام ، قبل از همه چیز امری دفاعی است، یعنی دفاع از کیان و ناموس اسلام و مسلمین و مملکت اسلامی در برابر تجاوزات عملی دشمنان اسلام، از سوی دیگر، سیره پیامبر(ص) نشان می دهد که ایشان، ابتدا از جنگ حتی دفاعی نیز منع می کردند تا اینکه آیات مربوط  به جهاد نازل شد. سیره عملی دعوت ایشان، همواره با دعوت به گفتگو و صلح وسعی در دوری از جنگ، همراه بود. جهاد قبل از هر چیزیف امری فردی و عبادی است و به معنای مبارزه با هوی و هوس و خواهشهای درونی و نفسانیات است و پس از آن در عرصه عمومی،برای دفاع و مقابله در برابر تجاوز، مشروعیت می یابد.
از سوی دیگر، اسلام دین صلح و سلام و آرامش است و بر صلح تاکید فراوانی دارد. در هنگام جنگ نیز اسلام همواره بر مراعات ارزشهای انسانی تاکید داشته است. از نظر اسلام بایستی از کشته شدن و آسیب رساندن به افراد بی گناه، زنان و کودکان و غیر نظامیان، جلوگیری کرد. پس چگونه است که بعضی ها، ترورهای کور و بی هدف خود را که منجر به کشته و زخمی شدن بی گناهان،مردم عادی، زنان و کودکان می شود را با عنوان جهاد توجیه می کنند؟ مشاهده می شود که این امر و دست زدن به ترور به عنوان جهاد به هیچ وجه قابل توجیه نیست و نمی توان به هیچ عنوان، قتل و خونریزی ، زخمی کردن و ترساندن افراد بی گناه، زنان و کودکان را با توسل به فریضه جهاد، جنبه شرعی و اسلامی بخشید.
از طرف دیگر، استفاده از عنوان جهاد ابتدایی نیز نمی تواند مشروعیت بخش ترور باشد. قرآن کریم در آیه 9 سوره تحریم خطاب به پیامبر(ص) چنین فرموده است:
"یا ایها النبی جاهد الکفاروالمنافقین و اغلظ علیهم": ای رسول گرامی، با کفار و منافقان به جهاد و کارزار بپرداز و بر آنها شدت عمل و سختگیری در پیش گیر.
از طرف دیگر، ازپیامبر اکرم (ص) نقل شده است که می فرمایند: من مامور هستم که تا استقرار توحید همیشه با مشرکان پیکار کنم تا آنکه بگویند، خدایی به جز خدای یگانه نیست.
مضمون این آیات و روایات، با اینکه بر جهاد ابتدایی در اسلام دلالت دارد ولی به هیچ وجه، اختیار راه اندازی جهاد ابتدایی را به فرد  فرد مسلمانان نمی دهد، بلکه طرف خطاب در این آیات و روایات، شخص پیامبر(ص) هست که فردی معصوم و بری از هرگونه گناه و اشتباه هست و تعمیم اختیارات اشرف مخلوقات به فرد فرد مسلمانان، جای بسی اشکال دارد. از آنجایی که پیامبر(ص) در تمامی مراتب انسانی و اخلاقی و الوهی، بالاترین و والاترین انسان هستند، از این رو اختیارات و تکالیف خاص خود را داشته اند که بسیاری از آنها منحصر به شخص ایشان بوده است و شخص دیگری نمی تواند ادعای داشتن این اختیارات را داشته باشد. اختیار جنگ ابتدایی نیز یکی از اختیارات فرد معصوم بوده است و به نظر می رسد غیر معصومین را راهی به این اختیار نباشد. پس، حتی جهاد ابتدایی نیز  مجوزی برای دست یازیدن به اعمال تروریستی نیست و با بررسی مسئله جهاد نیز متوجه می شویم که دین اسلامف ترور و اعمال تروریستی را به هر عنوان و تحت هر شرایطی محکوم می کند و از این روف توسل به فریضه جهاد نیز مجوزی برای ترور و مبنایی نظری برای آن نمی تواند باشد.

منابع:

1.       عباس مخبر دزفولی، جهاد در قرآن،قم: دفتر انتشارات اسلامی2.       حسین نوری، جهاد،تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی3.       محمود شلتوت، جنگ و صلح در اسلام، مترجم شریف رحمانی، تهران، بعثت، 1354
4.       احمد خاتمی،ابعاد جنگ در فرهنگ اسلام،تهران، امیرکبیر، 1372
5.       محمود شلتوت، سیری در تعالیم اسلام، مترجم خلیل خلیلیان، تهران، انتشار، 1361
6.       مرتضی مطهری، جهاد، تهران، صدرا، چاپ نهم، 1375